Definicja pojęcia:

przyroda

Przyroda – świat materialny otaczający człowieka podlegający ciągłym przemianom w wyniku zachodzących w jego obrębie zjawisk fizycznych, chemicznych i biologicznych i nieustannego krążenia materii i przepływu energii pomiędzy jego elementami składowymi, z pominięciem wpływu oraz wytworów działalności człowieka. Przyroda składa się z przyrody nieożywionej (martwej) oraz przyrody ożywionej (żywej). Przyroda nieożywiona złożona jest ze składników abiotycznych kształtujących środowisko bytowania organizmów żywych, do których zaliczane jest powietrze atmosferyczne, klimat (opady atmosferyczne, nasłonecznienie, temperatura, wilgotność powietrza, wiatr, ciśnienie atmosferyczne), skały, ukształtowanie powierzchni ziemi, gleba oraz wody powierzchniowe i podziemne. Przyroda ożywiona obejmuje składniki biotyczne, czyli organizmy żywe (bakterie, archeowce, protisty, grzyby, rośliny, zwierzęta) zamieszkujące środowisko nieożywione i powiązane między sobą siecią złożonych zależności pokarmowych (troficznych) oraz interakcji wewnątrz- i międzygatunkowych.
  1. Przyroda i środowisko przyrodnicze
  2. Przyroda nieożywiona (martwa)
  3. Atmosfera
  4. Litosfera
  5. Pedosfera
  6. Hydrosfera
  7. Klimat
  8. Przyroda ożywiona
  9. Prokarionty
  10. Protisty
  11. Rośliny
  12. Grzyby
  13. Zwierzęta

Przyroda i środowisko przyrodnicze

Przyroda (łac. natura) definiowana jest jako całokształt świata materialnego nieorganicznego i organicznego otaczającego człowieka i podlegającego ciągłym przemianom w wyniku zachodzących w jego obrębie zjawisk i procesów fizycznych, chemicznych bądź biologicznych i nieustannego przepływu energii i krążenia materii pomiędzy jego elementami składowymi, z pominięciem wpływu oraz wytworów działalności człowieka. Przyroda składa się z dwóch podstawowych, ściśle powiązanych i wzajemnie od siebie zależnych elementów – przyrody nieożywionej (martwej) i przyrody ożywionej (żywej). Przyrodę nieożywioną tworzą składniki abiotyczne (fizyczne, nieorganiczne) kształtujące środowisko bytowania organizmów żywych. Elementy abiotyczne obejmują atmosferę ziemską złożoną z mieszaniny gazów (powietrza atmosferycznego); litosferę obejmującą skały, minerały i glebę; ukształtowanie powierzchni ziemi (rzeźbę terenu); hydrosferę obejmującą wody występujące na kuli ziemskiej i składniki klimatyczne oddziałujące na atmosferę, hydrosferę oraz powierzchniową warstwę litosfery. Przyroda ożywiona składa się z elementów biotycznych (biologicznych, organicznych), czyli organizmów żywych (bakterii, archeowców, protistów, grzybów, roślin, zwierząt) żyjących w obrębie nieożywionego środowiska przyrodniczego i współtworzących zespoły organizmów powiązanych siecią zależności troficznych oraz interakcji wewnątrz- i międzygatunkowych (biocenozy). Przyroda obejmuje zróżnicowane typy nieożywionych środowisk przyrodniczych (naturalnych) nie zmienionych w wyniku działalności ludzkiej bądź funkcjonujących w stanie równowagi przyrodniczej i charakterystyczne dla nich biocenozy, tworzące razem bardziej złożone układy ekologiczne (ekosystemy naturalne, biomy, biosferę). Składniki abiotyczne (nieożywione) i składniki biotyczne (ożywione) wraz ze zjawiskami i procesami zachodzącymi w przyrodzie, stanowią przedmiot zainteresowania wielu dziedzin nauk przyrodniczych, m.in. biochemii, biologii, biogeografii, chemii, ekologii, fizyki, geografii, geologii, meteorologii, mikrobiologii bądź oceanografii.
Przyroda składa się z dwóch podstawowych, ściśle powiązanych i wzajemnie od siebie zależnych elementów – przyrody nieożywionej i przyrody ożywionej. Źródło: shutterstock

Przyroda nieożywiona (martwa)

Przyroda nieożywiona (martwa) jest częścią przyrody utworzoną przez składniki abiotyczne (składniki fizyczne, składniki nieorganiczne) kształtujące środowisko bytowania organizmów żywych oraz wywierające bezpośredni lub pośredni wpływ na strukturę i funkcjonowanie występujących w jego obrębie układów ekologicznych (np. populacji zwierząt, zbiorowisk roślinnych lub biocenoz). Elementy abiotyczne obejmują atmosferę (powłokę gazową otaczającą kulę ziemską), litosferę (litą powłokę skalną kuli ziemskiej obejmującą skorupę ziemską i górną część płaszcza Ziemi), pedosferę (zewnętrzną warstwę skorupy ziemskiej, w której zachodzą procesy glebotwórcze), ukształtowanie powierzchni ziemi (rzeźbę terenu), hydrosferę (powłokę wodną Ziemi) i składniki klimatyczne kształtujące warunki środowiska przyrodniczego.

Atmosfera

Atmosfera jest powłoką gazową (powietrzną) kuli ziemskiej, którą tworzy mieszanina gazów zwana powietrzem atmosferycznym, składająca się głównie z azotu (N₂) (78,084%), tlenu (O₂) (20,946%), argonu (Ar) (0,934%), dwutlenku węgla (CO₂) (0,041%) oraz zmiennych ilości pary wodnej (H₂O) (0-3%); w atmosferze występują również śladowe ilości gazów szlachetnychhelu (He), neonu (Ne), kryptonu (Kr) i ksenonu (Xe), metan (CH₄), wodór (H₂), tlenek azotu (NO), tlenek diazotu (N₂O), ozon (O₃) i aerozole atmosferyczne (np. cząstki mineralne, sadza, pyły, popioły, zarodniki i pyłki roślin). Atmosfera Ziemi stanowi powłokę ochronną chroniącą organizmy żywe przed gwałtownymi wahaniami temperatury i szkodliwym oddziaływaniem promieniowania ultrafioletowego (UV). Składniki powietrza (np. tlen, dwutlenek węgla, azot) i procesy fizyczne zachodzące w atmosferze (np. zjawiska pogodowe) wpływają na procesy życiowe organizmów żywych (m.in. fotosyntezę, oddychanie), przepływ energii oraz krążenie materii w przyrodzie (m.in. cykl hydrologiczny, obieg węgla i azotu w przyrodzie).

Litosfera

Litosfera stanowi zewnętrzną powłokę skalną kuli ziemskiej obejmującą skorupę ziemską oraz górną część płaszcza Ziemi. Skały wchodzące w skład skorupy ziemskiej zróżnicowane są na skały osadowe powstałe w wyniku gromadzenia się cząstek mineralnych bądź szczątków organicznych w zbiornikach wodnych (m.in. iły, muły, piaski, piaskowce, żwiry, wapienie, dolomity); skały magmowe powstające w wyniku krzepnięcia magmy na powierzchni bądź pod powierzchnią ziemi (m.in. bazalty, porfiry, gabra, dioryty, granity) i skały metamorficzne powstałe w wyniku przekształcenia skał osadowych i magmowych pod wpływem działania wysokiej temperatury lub ciśnienia (m.in. gnejsy, łupki łyszczykowe, amfibolity, marmury). Ukształtowanie powierzchni ziemi, związane z rodzajem i właściwościami skał budujących skorupę ziemską, obejmuje formy rzeźby terenu (np. wzgórza, doliny, progi skalne, stożki wulkaniczne, łańcuchy górskie, wyżyny, równiny, rowy oceaniczne) ukształtowane w wyniku procesów geologicznych (m.in. wulkanizmu, procesów sejsmicznych, ruchów górotwórczych, trzęsień ziemi, wietrzenia, erozji rzecznej).
Warstwy atmosfery ziemskiej. Źródło: shutetrstock

Pedosfera

Gleba stanowi powierzchniową, biologicznie czynną warstwę skorupy ziemskiej (pedosferę), ukształtowaną ze skały macierzystej w wyniku oddziaływania abiotycznych i biotycznych czynników glebotwórczych, do których zaliczają się m.in. właściwości skały macierzystej, klimat (temperatura, wilgotność powietrza, ilość opadów atmosferycznych), oddziaływanie żywych organizmów, rzeźba terenu, stosunki wodne i czas (wiek gleby). Gleba jest strukturą trójfazową złożoną z fazy stałej (cząstek mineralnych, mineralno-organicznych i organicznych szczątków roślinnych i zwierzęcych), ciekłej (wody glebowej wraz z rozpuszczonymi w niej związkami mineralnymi i organicznymi) oraz gazowej (mieszaniny powietrza i pary wodnej). Gleba jest środowiskiem życia dla wielu gatunków bakterii, grzybów i zwierząt; zakorzenione są w niej rośliny, które pobierają z gleby wodę i mineralne składniki odżywcze niezbędne do ich prawidłowego wzrostu i rozwoju. Pełni również istotną funkcję w produkcji i rozkładzie biomasy, magazynowaniu próchnicy i obiegu materii w przyrodzie (cyklu hydrologicznym).

Hydrosfera

Hydrosfera stanowi powłokę wodną kuli ziemskiej obejmującą wody występujące w postaci gazowej, ciekłej i stałej; w jej skład wchodzą wody powierzchniowe (oceany, morza, rzeki, jeziora, bagna, lodowce kontynentalne i górskie, pokrywa śnieżna), wody podziemne (wody infiltracyjne, wody kondensacyjne, wody juwenilne, wody reliktowe) oraz wody występujące w atmosferze i litosferze (para wodna). Wody powierzchniowe stanowią środowisko życia dla wielu organizmów żywych, m.in. cyjanobakterii (sinic), glonów (np. euglenin, okrzemek, bruzdnic, brunatnic, krasnorostów, zielenic), bezkręgowców (np. gąbek, parzydełkowców, skorupiaków, małży, głowonogów, szkarłupni) i kręgowców (np. ryb, żółwi morskich, waleni), których rozmieszczenie zależy głównie od zasolenia, warunków troficznych, temperatury wody i dostępu światła). Wody hydrosfery są głównym składnikiem cyklu hydrologicznego, czyli nieustannego obiegu wody między środowiskami wodnymi, lądowymi oraz atmosferą.

Klimat

Klimat, definiowany jako długoterminowe warunki pogodowe utrzymujące się na danym obszarze, oddziałuje na atmosferę, hydrosferę i powierzchniową warstwę litosfery (glebę), kształtując warunki środowiska przyrodniczego i wpływając na rozmieszczenie organizmów żywych na kuli ziemskiej. Najważniejszymi składnikami klimatycznymi są nasłonecznienie temperatura i wilgotność powietrza, ciśnienie atmosferyczne, wiatr, opady atmosferyczne oraz zachmurzenie. Promieniowanie słoneczne jest podstawowym źródłem energii na Ziemi, stanowi siłą napędową wszystkich cyklów obiegu materii, przepływu energii oraz czynności życiowych organizmów (m.in. wzrostu, rozwoju, przemiany materii, rozmnażania, migracji). Zróżnicowanie temperatury i opadów atmosferycznych wyznacza ponadto granice głównych biomów lądowych kuli ziemskiej (np. tundry, borealnych lasów szpilkowych, lasów liściastych strefy umiarkowanej, wilgotnych lasów tropikalnych, obszarów półpustynnych i pustynnych).
Cykl hydrologiczny. Źródło: shutterstock
Przyroda ożywiona stanowi część przyrody utworzoną przez składniki biotyczne, czyli organizmy żywe, do których należą prokarionty (bakterie i archeowce) i eukarionty (protisty, grzyby, rośliny i zwierzęta). Źródło: shutterstock

Przyroda ożywiona

Przyroda ożywiona (żywa) stanowi część przyrody utworzoną przez składniki biotyczne (składniki biologiczne, składniki organiczne), czyli organizmy żywe (bakterie, archeowce, protisty, grzyby, rośliny, zwierzęta) występujące w obrębie strefy biotycznej (biosfery) obejmującej poszczególne elementy przyrody nieożywionej – dolną warstwę atmosfery (troposferę), hydrosferę (wraz z głębinami oceanów i gorącymi źródłami) i powierzchniową warstwę litosfery (skorupy ziemskiej). Największa liczebność i różnorodność form życia skoncentrowana jest głównie na powierzchni lądów, w glebie i powierzchniowych warstwach wód. Organizmy żywe, powiązane siecią złożonych zależności troficznych i różnorodnych interakcji międzygatunkowych (np. konkurencji, drapieżnictwa, pasożytnictwa, symbiozy), współtworzą najwyższy stopień organizacji przyrody żywej, określany mianem biocenozy. Organizmy te mogą pełnić rolę producentów (rośliny, glony, protisty autotroficzne, bakterie fotosyntetyzujące), konsumentów (zwierzęta, protisty heterotroficzne) bądź destruentów (reducentów) (bakterie, grzyby), odpowiedzialnych za utrzymywanie zamkniętego obiegu materii w biocenozie, co stanowi podstawę jej trwałości i prawidłowego funkcjonowania.

Prokarionty

Prokarionty, do których zaliczane są bakterie właściwe (eubakterie) i archeowce (archeony), są mikroorganizmami (w większości jednokomórkowymi) pozbawionymi jądra komórkowego i innych organelli komórkowych charakterystycznych dla eukariontów (protistów, grzybów, roślin i zwierząt). Komórki cechują się bardzo prostą budową; zbudowane są z cytoplazmy zawierającej nukleoid (obszar jądrowy) z materiałem genetycznym (genoforem), otoczonej ścianą komórkową, która często pokryta jest zewnętrzną warstwą śluzu (otoczką śluzową). Prokarionty występują powszechnie na całej kuli ziemskiej; archeowce zasiedlają przeważnie środowiska ekstremalne (np. gorące źródła, solanki, bagna, ścieki). Organizmy te wykazują zróżnicowane adaptacje metaboliczne (fotoautotrofię, chemoautotrofię, fotoheterotrofię, chemoheterotrofię; oddychanie tlenowe i beztlenowe). Liczne gatunki prokariontów są symbiontami, komensalami lub pasożytami. Bakterie odgrywają rolę w obiegu pierwiastków na kuli ziemskiej (cyklach biogeochemicznych) (np. obiegu azotu, węgla i siarki), procesach glebotwórczych i samooczyszczaniu się wód. 

Protisty

Protisty są organizmami eukariotycznymi; ich komórki posiadają jądro komórkowe oraz inne organelle komórkowe (retikulum endoplazmatyczne, aparat Golgiego, lizosomy, wodniczki tętniące, plastydy). Większość stanowią formy jednokomórkowe o zróżnicowanej budowie morfologicznej. Protisty wykazują różne adaptacje pokarmowe; wiele gatunków stanowią fotoautotrofy przeprowadzające fotosyntezę (np. okrzemki, bruzdnice, zielenice, brunatnice, krasnorosty), część stanowią heterotrofy odżywiające się cząstkami organicznymi lub innymi mikroorganizmami (np. orzęski, otwornice, promienice), niektóre są miksotrofami zdolnymi do fotoautotrofii lub heterotrofii w zależności od dostępu światła (np. klejnotki, niektóre złotowiciowce). Występują głównie w środowiskach wodnych bądź wilgotnych siedliskach lądowych (np. glebie); fotosyntetyzujące bruzdnice (zoochlorelle) są endosymbiontami wielu bezkręgowców morskich (np. meduz, małży, koralowców); pasożyty żyją wewnątrz tkanek roślinnych lub tkankach i płynach ustrojowych zwierząt (np. lęgniowce, sporowce). Protisty fotosyntetyzujące stanowią podstawę łańcuchów i sieci pokarmowych; są najważniejszą grupą producentów w ekosystemach wodnych.
Grzyby wraz z bakteriami odgrywają główną rolę w rozkładzie martwej materii organicznej. Źródło: shutterstock

Rośliny

Rośliny są wielokomórkowymi organizmami eukariotycznymi, trwale przytwierdzonymi do podłoża, cechującymi się zdolnością do nieprzerwanego wzrostu dzięki obecności tkanek twórczych (merystemów). Cechą charakterystyczną ich komórek jest obecność plastydów, ściany komórkowej zbudowanej z celulozy, hemicelulozy i pektyn; komórki roślinne tworzą tkanki wchodzące w skład organów pełniących określone funkcje w organizmie. Rośliny są organizmami samożywnymi (fotoautotroficznymi) mającymi zdolność wytwarzania złożonych związków organicznych (glukozy) z prostych związków nieorganicznych (wody i dwutlenku węgla) przy udziale światła w procesie fotosyntezy. Rośliny występują na całej kuli ziemskiej; stanowiąc dominujący element strukturalny ekosystemów lądowych. Wiele gatunków roślin naczyniowych tworzy związki mutualistyczne z grzybami (mikoryza); rośliny motylkowate żyją w symbiozie z bakteriami wiążącymi azot atmosferyczny (bakteriami azotowymi). Nieliczne gatunki pasożytnicze pasożytują na innych roślinach lub grzybach. Rośliny są najważniejszą grupą producentów pierwotnych w ekosystemach lądowych; stanowią podstawowe ogniwo łańcuchów i sieci pokarmowych. Odgrywają ważną rolę w cyklu hydrologicznym i krążeniu pierwiastków na kuli ziemskiej (np. obiegu węgla, azotu, siarki).

Grzyby

Grzyby są organizmami eukariotycznymi, przeważnie trwale przytwierdzonymi do podłoża. Większość grzybów stanowią organizmy wielokomórkowe (beztkankowe), których ciało stanowi grzybnia zbudowana z nitkowatych strzępek; mniej liczne są formy jednokomórkowe (np. drożdże, skoczkowce). Cechą charakterystyczną komórek grzybów jest brak plastydów (brak zdolności do przeprowadzania fotosyntezy) i ściana komórkowa zbudowana z chityny. Grzyby występują głównie w środowisku lądowym, zasiedlają różnorodne siedliska na całej kuli ziemskiej. Są organizmami cudzożywnymi (heterotroficznymi) odżywiającymi się przez absorpcję organicznych cząstek pokarmowych z otoczenia. Wiele gatunków tworzy związki mutualistyczne z roślinami naczyniowymi (mikoryza). Część gatunków żyje w luźnej lub ścisłej symbiozie z fotosyntetyzującymi bakteriami (sinicami) lub glonami (zielenicami) jako porosty (grzyby zlichenizowane), które pełnią w ekosystemach ważną rolę organizmów pionierskich. Niektóre są pasożytami innych gatunków grzybów, roślin i zwierząt. Grzyby wraz z bakteriami uczestniczą w rozkładzie (dekompozycji) martwych szczątków organicznych; jako reducenci (destruenci) stanowią istotny element łańcuchów i sieci pokarmowych oraz obiegu materii na kuli ziemskiej.

Zwierzęta

Zwierzęta są wielokomórkowymi organizmami eukariotycznymi, które wykazują zdolność do aktywnego poruszania się bądź są formami osiadłymi stale przytwierdzonymi do podłoża. Komórki zwierzęce nie posiadają ściany komórkowej i plastydów; zorganizowane są w tkanki i narządy pełniące określone funkcje w ich organizmie. Istotną cechą odróżniającą zwierzęta od roślin i grzybów jest również obecność komórek mięśniowych i nerwowych. Zwierzęta zamieszkują zróżnicowane siedliska lądowe i wodne na całej kuli ziemskiej. Jako organizmy cudzożywne (heterotroficzne) odżywiają się innymi organizmami żywymi (np. roślinożercy, drapieżcy, wszystkożercy) bądź martwą materią organiczną (detrytusożercy). Zwierzęta są powiązane między sobą oraz innymi organizmami żywymi siecią zróżnicowanych zależności międzygatunkowych, które mogą mieć charakter interakcji antagonistycznych (konkurencji, pasożytnictwa, drapieżnictwa) bądź nieantagonistycznych (symbiozy, komensalizmu). Jako konsumenci I, II i wyższych rzędów organizmy te stanowią ważne ogniwo łańcuchów i sieci pokarmowych oraz istotny element obiegu materii w przyrodzie (cykli biogeochemicznych).
Organizmy żywe powiązane są siecią zróżnicowanych zależności międzygatunkowych. Źródło: shutterstock

Bibliografia

  1. Jane B. Reece, Lisa E. Urry, Michael L. Cain, Steven A. Wasserman, Peter V. Minorsky, Robert B. Jackson; “Biologia Campbella”; Dom Wydawniczy Rebis, Poznań 2020. ;
  2. Jonathan M. Chase, Matthew A. Leibold; “Ecological Niches: Linking Classical and Contemporary Approaches”; University of Chicago Press, Chicago 2003.;
  3. William D. Bowman, Sally D. Hacker; “Ecology”; Sinauer Associates (Oxford University Press), 2020.;
  4. Grażyna Łabno; “Ekologia. Słownik encyklopedyczny”; Wydawnictwo Europa, Warszawa 2006.;
  5. Zdzisława Otałęga (red. nacz.); “Encyklopedia biologiczna T. VII, VIII”; Agencja Publicystyczno-Wydawnicza Opres, Kraków 1999.;
  6. Zdzisława Otałęga (red. nacz.); “Encyklopedia Geograficzna Świata, tom IX Ziemia”; Agencja Publicystyczno-Wydawnicza Opres, Kraków 1997. ;
  7. Paul Lawrence Farber; “Finding Order in Nature: The Naturalist Tradition from Linnaeus to E. O. Wilson”; Johns Hopkins University Press, Baltimore 2000.;
  8. F. Stuart Chapin III, Pamela A. Matson, Peter Vitousek; “Principles of Terrestrial Ecosystem Ecology”; Springer New York, 2011.;
Legenda. Pokaż objaśnienia oznaczeń i skrótów
Szukaj
Oceń stronę
Ocena: 4.6
Wybór wg alfabetu:
a b c ć d e f g h i j k l ł m n o q p r s ś t u v w x y z ż ź
Pasaż zakupowy