Żółwie (Testudines)

Żółwie (Testudines) – rząd z gromady gadów (Reptilia) obejmujący ok. 350 współcześnie żyjących gatunków.

Występowanie i środowisko życia
Żółwie występują na wszystkich kontynentach i oceanach, z wyjątkiem Antarktyki; największa liczba gatunków żyje w ciepłych i umiarkowanych strefach klimatycznych. Wiele gatunków zasiedla wyspy oceaniczne. Gatunki zamieszkujące strefę umiarkowaną zapadają w sen zimowy; gatunki pustynne i stepowe w czasie suszy zapadają w sen letni.

Żółwie zamieszkują różnorodne środowiskawody mórz i oceanów, wody słodkie, bagna, lasy, sawanny, stepy, półpustynie i pustynie. W Polsce występuje naturalnie jeden gatunek rzędu – żółw błotny (Emys orbicularis).

Historia ewolucyjna i podział systematyczny
Żółwie są grupą gadów, która nie zmieniła się znacząco od czasu powstania w triasie, ok. 220 mln lat temu. Najstarszy znany żółw – Proganochelys sprzed 210 mln lat posiadał pancerz i wygląd zbliżony do współczesnych żółwi. Występowały jednak u niego cechy prymitywne, jak obecność zębów podniebiennych oraz brak możliwości wciągnięcia głowy do pancerza ze względu na obecność kostnych kolców na karku.

Bardziej zaawansowanymi ewolucyjnie żółwiami były Paleochersis żyjący w późnym triasie oraz Australochelys żyjący na przełomie późnego triasu i wczesnej jury – wykazywały one cechy prymitywne właściwe dla Proganochelys oraz szereg cech typowych dla gatunków współczesnych. W tym okresie żółwie zróżnicowały się na dwa współczesne podrzędy różniące się miedzy sobą budową czaszki i szkieletu – żółwie bokoszyjne (Pleurodira) z najstarszym znanym przedstawicielem Proterochersus z późnego triasu oraz żółwie skrytoszyjne (Cryptodira) z Glyptops z późnej jury.

Podrząd żółwi bokoszyjnych (Pleurodira) obejmuje żółwie wężoszyje (Chelidae), pelomeduzowate (Pelomedusidae) i Podocnemidae.


Podrząd żółwi skrytoszyjnych (Cryptodira) obejmuje żółwie morskie (Cheloniidae), żółwie skórzaste (Dermochelyidae), skorpuchowate (Chelydridae), żółwie dwupazurzaste (Carettochelyidae), spłaszczkowate (Dermatemydidae), mułowcowate (Kinosternidae), żółwie wielkogłowe (Platysternidae), żółwiakowate (Trionychidae), żółwie błotne (Emydidae), batagurowate (Geoemydidae) i żółwie lądowe (Testudinidae).

Budowa ciała
Cechą charakterystyczną żółwi jest kostny pancerz z tarczami rogowymi, pokrytych u niektórych gatunków miękką skórą. Składa się z grzbietowego karapaksu, który tworzą płyty kostne zrośnięte z kręgami i żebrami, oraz brzusznego plastronu, który tworzą elementy obręczy barkowej, mostek i żebra brzuszne (gastralia). Obie części pancerza połączone są kostnym mostem; pancerz zawiera otwory na głowę, kończyny i ogon. Karapaks u żółwi lądowych jest silnie wysklepiony; u gatunków wodnych ma bardziej opływowy, płaski kształt.

Czaszka jest anapsydalna (bez otworów skroniowych) oraz akinetyczna (kości szczęki są zrośnięte z mózgoczaszką). Powieki są ruchome. Żółwie nie posiadają otworów usznych, ucha środkowego oraz błony bębenkowej.

Górna i dolna szczęka pokryta jest listwami rogowymi o ostrych krawędziach (żółwie mięsożerne) lub o ząbkowanych brzegach (żółwie roślinożerne). Żółwie, w przeciwieństwie do pozostałych gadów, nie posiadają zębów. Żółwie morskie posiadają gruczoły solne położone w jamie nosowej, odpowiedzialne za wydalanie nadmiaru soli z organizmu.

Odcinek szyjny składa się z 8 kręgów; szyja jest bardzo ruchliwa i w zależności od podrzędu składa się w płaszczyźnie poziomej (żółwie bokoszyjne) lub w płaszczyźnie pionowej (żółwie skrytoszyjne). Oddychanie żółwi wspomagane jest skurczami mięśni brzusznych (żebra wchodzą w skład pancerza).

Kończyny żółwi są różnorodnie zbudowane w zależności od środowiska życia:
  • żółwie morskie posiadają przednie kończyny przekształcone w zwężające się ku wierzchołkowi płetwy; w których skład wchodzą także pazury; nie posiadają błon pływnych; tylne kończyny służą do sterowania;
  • żółwie słodkowodne posiadają kończyny płetwiaste o palcach spiętych błoną pływną i wystających pazurach; pływają używając wszystkich czterech kończyn;
  • żółwie lądowe mają krótkie, słupowate i mocne kończyny; stopa jest płaska; palce są wolne, zakończone pazurami.

Największym gatunkiem rzędu jest morski żółw skórzasty (Dermochelys coriacea) o wadze do 900 kg i długości karapaksu ok. 2 m. Największym gatunkiem słodkowodnym jest wielki żółw Cantora (Pelochelys cantorii) o karapaksie długości ok. 1 m. Największymi żółwiami lądowymi są żółwie słoniowe (Chelonoidis nigra) oraz żółwie olbrzymie (Aldabrachelys gigantea),  osiągające do 300 kg wagi i długość do 130 cm. Najmniejszym gatunkiem rzędu jest ptaśnik plamisty (Homopus signatus) osiągający ok. 8 cm długości i wagę 140 g.

Pożywienie
Pokarm żółwi lądowych stanowią rośliny, kwiaty, owoce oraz drobne bezkręgowce (owady, dżdżownice, ślimaki); niektóre gatunki żywią się padliną.

Żółwie słodkowodne żywią się roślinami wodnymi; niektóre gatunki są drapieżnikamipolują na owady wodne, kijanki, żaby oraz drobne ryby.

Żółwie morskie żywią się meduzami, gąbkami, skorupiakami, małżami, kałamarnicami i ostrygami; niektóre gatunki żywią wyłącznie pokarmem roślinnym, takim jak algi i trawa morska (żółw zielony).

Rozmnażanie i rozwój
Zapłodnienie u żółwi jest wewnętrzne; samce posiadają organ kopulacyjny.

Żółwie są jajorodne; jaja w skórzastych osłonkach składane są przez samice w jamach wykopanych w ziemi. Cechą charakterystyczną żółwi jest temperaturowa determinacja płci zarodków; samce wykluwają się przy temperaturze inkubacji 28-30°C; samice przy temperaturze nieco wyższej – 32-35°C.

Młode wydostają się z jaj za pomocą zęba jajowego umieszczonego w górnej szczęce; od początku są samodzielne. Żółwie nie opiekują się potomstwem.

Żółwie są zwierzętami długowiecznymi – gatunki wodne żyją 20-70 lat; gatunki lądowe ponad 100 lat.

Indeks nazw polskich - rząd Żółwie
A B C D E F G H I J K L Ł M N O Q P R S Ś T U V W X Y Z Ż Ź
Pasaż zakupowy