Definicja pojęcia:

gleby brunatne

Gleby brunatne –rodzajem gleb, które należą zwykle do gleb o trójdzielnej, poziomej budowie profilu. Przy powierzchni znajduje się poziom próchniczny, pod nim leży wietrzeniowy poziom brunatnienia, natomiast najniżej leży skała macierzysta. Gleby te są charakterystyczne dla klimatu umiarkowanie ciepłego, wilgotnego. Na glebę brunatną ma wpływ kilka różnych czynników, do których należą: klimat, ukształtowanie terenu, stosunki wodne, skała macierzysta oraz fauna i flora żyjąca w glebie.
  1. Występowanie gleb brunatnych
  2. Proces powstawania gleb brunatnych
  3. Cechy charakterystyczne gleb brunatnych
  4. Podtypy gleb brunatnych
  5. Znaczenie gleb brunatnych

Występowanie gleb brunatnych

Gleby brunatne wraz z glebami płowymi, rdzawymi i bielicowymi należą do gleb strefowych klimatu umiarkowanie wilgotnego i gleb strefowych klimatu umiarkowanie ciepłego. Największe obszary występowania gleb brunatnych obejmują zachodnią i środkową Europę, duże obszary zachodniej i transuralskiej Rosji (dorzecze Wołgi i Obu), północno-zachodnie i północno-wschodnie terytorium USA, północno-wschodnie Chiny, północną Japonię, terytorium Korei, południowe Chile oraz wschodnie Nowej Zelandii i Australii. Ziemie brunatne zajmują około połowę terytorium Anglii i Walii. A przede wszystkim są one powszechne na obszarach nizinnych i dobrze przepuszczalnym terenie. W Polsce gleby brunatne występują przede wszystkim na terenach lasów liściastych i mieszanych.
Rozmieszczenie gleb brunatnych na kuli ziemskiej, źródło: Bijltjespad / Public domain

Proces powstawania gleb brunatnych

Gleby brunatne kształtują się w warunkach, które charakteryzują się opadami wynoszącymi 500-1000 mm w ciągu roku na obszarach pokrytych lasami liściastymi i mieszanymi. Skałami macierzystymi gleb brunatnych mogą być różne utwory, często zawierające w swoim składzie węglan wapnia lub glinokrzemiany bogate w wapń. Proces brunatnienia powstaje pod wpływem wietrzenia chemicznego zachodzącego w umiarkowanej strefie klimatycznej. Polega on na długotrwałym rozkładzie krzemianów i glinokrzemianów prowadząc do uwolnienia rozkładu związków żelaza i glinu. Minerały w glebie brunatnej ulegają przemianom we wtórne minerały ilaste takie jak illit i montmorylonit oraz uwalniają jony metali przy czym nie dochodzi do przemieszczenia produktów wietrzenia w głąb profilu. W efekcie procesu brunatnienia powstaje dość gruby poziom wzbogacenia oraz duża żyzność gleb brunatnych.
Dzięki profilowi gleby można wyczytać wiele przydatnych informacji. Źródło: shutterstock

Cechy charakterystyczne gleb brunatnych

Profile gleb brunatnych składają się najczęściej z trzech lub z czterech części: na powierzchni (w naturalnych glebach) występuje płytki poziom organiczny o głębokości 1-2 cm, pod nim (lub na powierzchni, w przypadku braku poziomu organicznego) występuje zazwyczaj kilkunastocentymetrowy, ciemny poziom próchniczny, poniżej niego znajduje się brunatny poziom wzbogacenia. Natomiast najniżej w profilu spotyka się skałę macierzystą. Ponadto w profilach gleb brunatnych wyróżniać można poziomy mieszane, przejściowe lub spotykane niekiedy podpoziomy.

Poziom próchniczny zwykle nie ma więcej jak 30 cm miąższości, posiada charakterystyczną ciemną barwę, przy czym zawiera 2-4% próchnicy. W rolnictwie poziom ten nosi nazwę orno-próchniczego. Poziom wzbogacenia, czyli brunatnienia, powstaje (jak nazwa tego poziomu wskazuje) w procesie brunatnienia. Barwa brunatna tego poziomu pochodzi od stopnia uwodnienia górnej części profilu. W sytuacji mocnego uwodnienia związki żelaza barwią tę część profilu na żółto lub rdzawożółto, natomiast w sytuacji słabego uwodnienia na brunatno i ciemnobrunatno. Poziom brunatnienia charakteryzuje się brakiem wyraźnie widocznych poziomów wmywania i wymywania. Wytłumaczenia tego zjawiska upatruje się w intensywnym obiegu biologicznym pierwiastków zasadowych, który jest charakterystyczne dla lasów liściastych, jak również w przewadze kwasów huminowych nad fulwowymi (sprzyja to unieruchomieniu wodorotlenków żelaza, glinu oraz innych produktów wietrzenia).

Gleby brunatne mają wysoką pojemność sorpcyjną, czyli zawartość próchnicy oraz minerałów ilastych. Zwykle kompleks sorpcyjny w znacznym stopniu wysycony jest kationami o charakterze zasadowym (w przeważającej większości są to jony wapnia i magnezu). W zawiązku z tym odczyn tych gleb na ogół jest obojętny, lecz czasami także słabo kwaśny, rzadziej występują gleby kwaśne. Ponadto wraz ze wzmożonymi procesami biologicznymi sprawiają, że są to gleby żyzne, w związku z czym preferowane są do wykorzystania rolniczego. Natomiast roślinność naturalna porastająca gleby brunatne to głownie lasy mieszane i liściaste.
Wydeptana ścieżka w lesie liściastym odkrywa glebę brunatną. Źródło: shutterstock

Podtypy gleb brunatnych

Zgodnie z najnowszą systematyką gleb Polski, która jest w dużej mierze zgodna z systematyką gleb WRB (dawniej FAO/UNESCO), gleby brunatne znajdują się w obrębie dwóch typów, które dzieli się na cztery typy rzędów gleb brunatnoziemnych i innych gleb brunatnych z poziomem cambic.

Wśród rządu gleb brunatnoziemnych wyróżnia się:
  • Gleby brunatne eutroficzne – powstające ze skał osadowych różnej genezy i o różnym uziarnieniu, które najczęściej zawierają węglany. Dlatego same gleby zwykle również zawierają węglany, które sięgają 100 cm w głąb profilu, a nasycenie kompleksu sorpcyjnego kationami o charakterze zasadowym na głębokości 25-75 cm lub w warstwie korzenienia się roślin wynosi powyżej 60%. Naturalną roślinnością porastającą te gleby są wielogatunkowe lasy liściaste lub mieszane.
  • Gleby brunatne dystroficzne – powstające ze skał kwaśnych różnej genezy. Charakteryzują się tym, że w 100 cm profilu nie zawierają węglanów, a nasycenie kompleksu sorpcyjnego na głębokości 25-75 cm kationami o charakterze zasadowym wynosi mniej niż 60%. W kompleksie sorpcyjnym tego typu gleb brunatnych dominują jony wodoru i glinu.

Wśród rządu innych gleb brunatnych z poziomem cambic wyróżnia się:
  • Mady – powstające w wyniku nagromadzenia się materiału niesionego przez wody i akumulowanego w wyniku wytracania energii wody. W swoim profilu posiadają naprzemianległe warstwy o różnym składzie granulometrycznym. Typy dominujących utworów w profilach glebowych determinują podział mad na lekkie, średnie i ciężkie.
  • Rędziny – są płytką międzystrefową glebę kalcymorficzną powstałą na skałach wapiennych. W niektórych systemach klasyfikacji gleb te odpowiadają niektórym typom leptosoli i kambisoli.

Cztery typu gleb brunatnych (B) dzielą się na szereg podtypów. Symbole po nazwie podtypów opisują typowy układ poziomów genetycznych w profilu danego podtypu.

Gleby brunatne edaficzne (BE):

  • gleby brunatne eutroficzne typowe (O-A-Bw-Ck lub Ap-Bw-Ck),
  • gleby brunatne eutroficzne próchniczne (O-A-Bw-Ck lub Ap-Bw-Ck),
  • gleby brunatne eutroficzne wyługowane (O-A-Bw-C lub Ap-Bw-C),
  • gleby brunatne eutroficzne opadowo-glejowe (O-A-Bwg-C lub Ap-Bwg-C),
  • gleby brunatne eutroficzne gruntowo-glejowe (O-A-Bwg-Cg lub Ap-Bwg-Cg),
  • gleby brunatne eutroficzne z cechami vertic (O-A-Bwi-Cki lub Ap-Bwi-Cki).

Gleby brunatne dystroficzne (BD):
  • gleby brunatne dystroficzne typowe (O-A-Bw-C lub Ap-Bw-C),
  • gleby brunatne dystroficzne próchniczne (O-A-Bw-C lub Ap-Bw-C),
  • gleby brunatne dystroficzne z cechami bielicowania (O-A-Bhs-Bw-C lub A-Bhs-Bw-C),
  • gleby brunatne dystroficzne opadowo-glejowe (O-A-Bwg-C lub Ap-Bwg-C),
  • gleby brunatne dystroficzne gruntowo-glejowe (O-A-Bwg-Cg lub Ap-Bwg-Cg),
  • gleby brunatne dystroficzne z cechami vertic (O-A-Bwi-Ci lub Ap-Bwi-Ci).

Mady brunatne (BF):
  • mady brunatne typowe (A-Bw-C lub A-2Bw-3C),
  • mady brunatne oglejone (A-Bwg-Cg lub A-2Bwg-3Cg).

Rędziny brunatne (BR):
  • rędziny brunatne typowe (O-A-Bw(ca)-Cca-Rca lub Ap-Bw(ca)-Cca-Rca),
  • rędziny czerwonoziemne (A-Bw-BC-Cca).
Wzdłuż rzek spotykane są głównie mady. Źródło: shutterstock

Znaczenie gleb brunatnych

Gleby brunatne należą do gleb żyznych, które charakteryzują się korzystnymi właściwościami fizycznymi i chemicznymi. Co powoduje, że często są wykorzystywane rolniczo. W zależności od klasy bonitacyjnej gleb, na użytkowanych rolno glebach brunatnych oprawia się zboża (np. pszenica, owies, żyto, jęczmień), buraki cukrowe, rośliny pastewne, warzywa i drzewka owocowe.




Bibliografia

  1. Avery B.W. 2006. ; “Soil Classification in the Soil Survey of England and Wales. ”; European Journal of Soil Science 24(3): 324–338.;
  2. Jones A., Montanarella L., Jones R. 2009. ; “Soil Atlas of Europe. ”; European Soil Bureau Network, European Commission.;
  3. Kabała C. 2014. ; “Systematyka gleb Polski – stan aktualny i dalszy rozwój. ”; Soil Science Annual. 62: 91–98.;
  4. Kalicka M., Chodorowski J., Dębicki R. 2004. ; “Rendzinas subtypes overgrown by xerothermic sward and attemp at their classification in various systematics. ”; Acta Agrophysica. 108: 5–15.;
  5. Leitgeb E., Reiter R., Englisch M., Lüscher P., Schad P., Feger K.H. (red.). 2013. ; “Waldböden. Ein Bildatlas der wichtigsten Bodentypen aus Österreich, Deutschland und der Schweiz. ”; Wiley-VCH Verlag, Weinheim.;
  6. Mocek A. (red.). 2015. ; “Gleboznawstwo”; . Państwowe Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.;
Legenda. Pokaż objaśnienia oznaczeń i skrótów
Szukaj
Oceń stronę
Ocena: 4.6
Wybór wg alfabetu:
a b c ć d e f g h i j k l ł m n o q p r s ś t u v w x y z ż ź