Definicja pojęcia:

rośliny oleiste

Rośliny oleiste – grupa roślin uprawnych, których nasiona i owoce charakteryzują się wysoką zawartością tłuszczu (20-70%) i wykorzystywane są jako surowiec do produkcji olejów roślinnych mających zastosowanie w przemyśle spożywczym, technicznym, kosmetycznym oraz farmaceutycznym. Do roślin oleistych o największym znaczeniu należą: rzepak, oliwka, soja, słonecznik, olejowiec gwinejski, palma kokosowa oraz orzech ziemny.
  1. Występowanie i uprawa roślin oleistych
  2. Cechy charakterystyczne roślin oleistych
  3. Znaczenie roślin oleistych

Występowanie i uprawa roślin oleistych

Nasiona i owoce roślin oleistych cechują się wysoką zawartością tłuszczu. Pozyskiwane z nich oleje roślinne wykorzystywane są w przemyśle spożywczym, technicznym, kosmetycznym oraz farmaceutycznym. Wszechstronność ich zastosowań sprawia, że produkcja roślin oleistych na świecie systematycznie wzrasta i obecnie uprawy różnych gatunków zajmują ogromne obszary w Europie (oliwka, rzepak), Azji (soja, palma kokosowa, olejowiec gwinejski), Ameryce Północnej (soja, rzepak), Ameryce Południowej (soja, słonecznik) i Afryce (oliwka, orzech ziemny).

Rośliny oleiste, z których pozyskuje się oleje roślinne o wysokiej zawartości tłuszczu (ponad 50%) z przewagą nasyconych kwasów tłuszczowych, występują na obszarze strefy tropikalnej, gdzie niektóre z nich uprawiane są na plantacjach. Do roślin tych zaliczane są:

  • olejowiec gwinejski (Elaeis guineensis), palma kokosowa (Cocos nucifera), atalia brazylijska z rodziny arekowatych (Arecaceae),
  • oliwka europejska (Olea europaea) z rodziny oliwkowatych (Oleaceae),
  • migdałowiec pospolity (Prunus dulcis) z rodziny różowatych (Rosaceae),
  • tung molukański (Aleurites moluccanus), tung Forda (Aleurites fordii), rącznik pospolity (Ricinus communis) z rodziny wilczomleczowatych (Euphorbiaceae),
  • orzech ziemny (Arachis hypogaea), soja warzywna (Glycine max) z rodziny bobowatych (Fabaceae),
  • sezam indyjski (Sesamum indicum) z rodziny połapkowatych (Pedaliaceae).
Plantacja olejowca gwinejskiego, fot. shutterstock
Do roślin oleistych uprawianych w strefie tropikalnej zawierających mniejszą ilość tłuszczu (ok. 40%) należy bawełna (Gossypium) z rodziny ślazowatych (Malvaceae), fałdzistka iberyjska (Lallemantia iberica) z rodziny jasnotowatych (Lamiaceae) oraz maziczka siewna (Madia sativa) z rodziny złożonych (Compositae).

Rośliny oleiste, z których pozyskuje się oleje roślinne o niższej zawartości tłuszczu (poniżej 50%) z przewagą nienasyconych kwasów tłuszczowych, występują na obszarze strefy umiarkowanej. Do roślin tych zaliczane są:

  • rzepak (Brassica napus), lnicznik siewny (Camelina sativa), gorczyca biała (Sinapis alba), modrak abisyński (Crambe abyssinica) z rodziny kapustowatych (Brassicaceae),
  • len zwyczajny (Linum usitatissimum) z rodziny lnowatych (Linaceae),
  • słonecznik zwyczajny (Helianthus annuus), z rodziny złożonych (Compositae),
  • dynia oleista (Cucurbita pepo) z rodziny dyniowatych (Cucurbitaceae).
Uprawa lnu, fot. shutterstock

Cechy charakterystyczne roślin oleistych

Gatunki z rodziny arekowatych są palmami o dużych, pierzastych liściach i kwiatach zebranych w gęste kwiatostany. Owocem jest pestkowiec zawierający 70% tłuszczu.

Oliwka europejska jest niewielkim drzewem o małych liściach i kwiatach zebranych w wiechy. Owoce i nasiona zawierają tłuszcz (11-15%).

Migdałowiec pospolity jest niewielkim drzewem o lancetowatych liściach i białych lub różowych kwiatach. Owocem jest pestkowiec; pestki (migdały) zawierają ok. 55% tłuszczu.

Gatunki z rodziny wilczomleczowatych są niewielkimi drzewami o jajowatych lub klapowanych liściach i kwiatach zebranych w wiechy lub grona. Owocem jest trójkomorowa torebka z trzema nasionami zawierającymi do 60% tłuszczu. 

Gatunki z rodziny bobowatych są roślinami zielnymi o złożonych liściach i grzbiecistych kwiatach barwy żółtej lub fioletowej. Owocem jest strąk zawierający 1-4 nasion bogatych w tłuszcz (14-24% w nasionach soi, ok. 50% w orzeszkach ziemnych).

Sezam indyjski jest rośliną zielną o lancetowatych liściach i białych lub fioletowych kwiatach. Owocem jest torebka zawierająca do 80 nasion bogatych w tłuszcz (50%).

Gatunki z rodziny kapustowatych są roślinami zielnymi o liściach pierzastych, lancetowatych lub owalnych oraz białych lub żółtych kwiatach zebranych w grona. Owocem jest łuszczynka lub łuszczyna z wieloma nasionami zawierającymi 20-50% tłuszczu.

Len zwyczajny jest rośliną zielną o lancetowatych liściach i niebieskich kwiatach. Owocem jest pięciokomorowa torebka z 10-12 nasionami (siemię lniane) o 30-40% zawartości tłuszczu.
 
Gatunki z rodziny złożonych są roślinami zielnymi o lancetowatych lub sercowatych liściach i żółtych kwiatach zebranych w koszyczki. Owocem jest niełupka o dużej zawartości tłuszczu (35-40%).

Dynia oleista jest rośliną o płożącej łodydze z wąsami czepnymi, okrągłych liściach i żółtych kwiatach. Owocem jest jagoda z licznymi nasionami o 45% zawartości tłuszczu.
Siemię lniane, fot. shutterstock

Znaczenie roślin oleistych

Oleje pozyskiwane z roślin oleistych są używane bezpośrednio jako oleje jadalne (np. olej rzepakowy, olej słonecznikowy, oliwa z oliwek, olej kokosowy, olej lniany, olej dyniowy).

Oleje roślinne stanowią również cenny surowiec wykorzystywany w różnych gałęziach przemysłu – przemyśle spożywczym, m.in. do produkcji margaryny (np. olej palmowy, olej sezamowy, olej rzepakowy, olej słonecznikowy, olej sojowy), przemyśle technicznym, m.in. do produkcji smarów, farb, lakierów i pokostów (np. olej palmowy, olej tungowy, olej z fałdzistki iberyjskiej), przemyśle kosmetycznym, m.in. do produkcji mydła i kosmetyków (np. olej kokosowy, olej bawełniany, olej rycynowy, olej słonecznikowy, olej arachidowy) oraz w przemyśle farmaceutycznym (np. olej lniany, olej kokosowy).

Wytłoki (makuchy, śruta poekstrakcyjna) pozostałe po wytłoczeniu lub ekstrakcji oleju z nasion (np. olejowca gwinejskiego, sezamu, rzepaku, lnu, słonecznika) stanowią wartościową paszę dla zwierząt hodowlanych.



Bibliografia

  1. Zdzisława Otałęga (red. nacz.); “Encyklopedia biologiczna”; Agencja Publicystyczno-Wydawnicza Opres, Kraków 1998-2000.;
  2. John Vaughan, Catherine Geissler; “Rośliny jadalne”; Prószyński i S-ka, Warszawa 2001.;
  3. Wojciech Budzyński, Tadeusz Zając; “Rośliny oleiste, uprawa i zastosowanie”; Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Poznań 2010.;
  4. Zbigniew Podbielkowski; “Rośliny użytkowe”; Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1992.;
  5. Zbigniew Podbielkowski; “Słownik roślin użytkowych”; Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa, 1989.;
  6. Qurban Ali, Muhammad Ahsan, Ihsan Khaliq; “World Oilseed Crops. Edible and Non-Edible oilseeds”; LAP Lambert Academic Publishing, 2011.;
Legenda. Pokaż objaśnienia oznaczeń i skrótów
Szukaj
Oceń stronę
Ocena: 5.0
Wybór wg alfabetu:
a b c ć d e f g h i j k l ł m n o q p r s ś t u v w x y z ż ź
Pasaż zakupowy