Szczygieł – opis, występowanie i zdjęcia. Ptak szczygieł ciekawostki

Przyjazny dla ucha śpiew szczygła można usłyszeć podczas wiosennych spacerów po polanach w pobliżu sadów i pól uprawnych. To właśnie ta cecha, obok oryginalnej aparycji i towarzyskiego usposobienia, sprawiła że szczygieł wzbudza zainteresowanie hodowców już od starożytności. Poskutkowało to powstaniem mnóstwa wywołujących ogromne wrażenie odmian barwnych tego niewielkiego ptaka, co nie zmienia faktu, że największą satysfakcję wciąż przynosi dostrzeżenie jego charakterystycznej czerwonej „maski” w środowisku naturalnym.



Szczygieł, fot. shutterstockSzczygieł, fot. shutterstock
  1. Szczygieł to majestatyczny śpiewak
  2. Miłość w świecie szczygłów
  3. Ewolucyjna zagadka szczygła
  4. Krótkie życie szczygła na wolności, czy długie w niewoli?

Szczygieł to majestatyczny śpiewak


Szczygieł (Carduelis carduelis) to mały ptak z rodziny łuszczakowatych, zamieszkujący terytorium obejmujące całą Europę, większość Azji oraz Afrykę Północną. Chociaż trudno wyobrazić sobie, że może być gdzieś nieproszonym gościem, należy pamiętać, że w wyniku ludzkiej działalności został introdukowany w Australii, Nowej Zelandii oraz Ameryce Południowej i we wszystkich tych miejscach stanowi gatunek inwazyjny.

Szczygła trudno pomylić z jakimkolwiek innym ptakiem. To co rzuca się w oczy, to jego piękne, nietypowe ubarwienie. „Twarz” dorosłego osobnika będzie wyglądać jakby szczygieł zanurzył ją w czerwonej farbie, tworząc swojego rodzaju okrągłą maskę, sięgającą aż do oczu. Stanowi ona wyraźny kontrast w porównaniu do czarnego wierzchu głowy, skrzydeł i ogona oraz białych policzków i piersi. Reszta ciała jest ubarwiona na kremowy kolor kawy z mlekiem, za wyjątkiem dwóch symetrycznych jaskrawożółtych pasów piór pokrywowych drugiego rzędu na skrzydłach. Obserwując tego ptaka w terenie trudno ocenić czy patrzymy na panią czy pana szczygła. Osobniki obu płci są podobnej wielkości i brak, tak częstego u ptaków, dymorfizmu płciowego z przewagą jaskrawych barw u samca. Gdy jednak przypatrzymy mu się bliżej, możemy zauważyć, że u samca czerwona maska sięga aż za oko i jest intensywnie czerwona, z kolei u samicy kończy się ona tuż przed okiem i przypomina bardziej kolor jaskrawej pomarańczy. Jak na drobną budowę (długość jego ciała sięga zaledwie 14 cm, a masa wynosi około 20g), wyróżnia go dosyć masywny dziób. Jest to cecha, którą ewolucyjnie wykształcił ze względu na swoje zamiłowanie wobec nasion kolczastych chwastów, a szczególnie ostu i łopianu. Skojarzenie to utrwaliło się do tego stopnia, że jego łacińska nazwa wywodzi się od słowa carduus, czyli oset, a sam szczygieł w większości atlasów i przewodników przedstawiany jest w towarzystwie tej rośliny. Mimo tych oczywistych preferencji zdecydowanie nie można jednak nazwać go wybrednym - zaobserwowano, że żywi się nasionami co najmniej 152 gatunków roślin, a w okresach wysokiego zapotrzebowania energetycznego zdarza mu się zapolować na drobne owady - mszyce, chrząszcze, a także gąsienice. Jego technika żerowania jest także interesująca sama w sobie. Szczygły są koneserami świeżych produktów i gdy tylko mogą wyjadają nasiona prosto z roślin. Obserwując go, można zauważyć, że zwisa z nich w akrobatycznych pozach, próbując wydobyć je z kolczastych osłonek. Dodatkowo, natura zadbała o to, by brzuchy pani i pana szczygła były wypełnione w równym stopniu bez potrzeby walki o zasoby - dzięki nieco dłuższemu dziobowi, samiec zwykle wybiera nasiona położone głębiej w koszyczkach ostu, a samica zadowala się tymi na powierzchni. Ta anatomiczna cecha przystosowawcza pozwala ominąć konkurencję zarówno partnerom, jak i niezwiązanym osobnikom tego gatunku, zapewniając szansę na zwiększenie liczebności populacji. Jego dieta w dużym stopniu wpływa na zamieszkiwany przez niego biotop - zdecydowanie trudniej o spotkanie go będzie w lesie w porównaniu do sadów i pól, tylko od czasu do czasu przeplatanych małymi skupiskami drzew. Poza sezonem lęgowym, czyli w okresie jesiennym i zimowym można zaobserwować je żerujące w dużych stadach, razem z ziębami, jerami, czy trznadlami lub czeczotkami liczącymi niekiedy kilkaset lub kilka tysięcy osobników.
Stadko szczygłów na gałązce, fot. shutterstock

Miłość w świecie szczygłów


Wraz z początkiem marca rozpoczyna się okres lęgowy. Wtedy to można usłyszeć pierwsze melodyjne śpiewy samców. Wraz z upływem czasu stada dokonują podziału na monogamiczne pary, a samica zabiera się do budowy umiejscowionego wysoko nad ziemią i skrzętnie ukrytego gniazda.

Samiec, mimo, że nie opuszcza jej boku w czasie całego procesu, zwykle nie służy pomocą aż do momentu złożenia i wysiadywania przez samicę jaj, kiedy przejmuje rolę jej osobistego kelnera. Karmienie partnerki jest ważnym elementem zalotów i wzmacnia więzi między ptakami. Po około dwóch tygodniach z niebieskawych, brązowo nakrapianych jaj wykluwa się zwykle 4-5 piskląt, nad którymi pieczę będą sprawować oboje rodziców. W ciągu pierwszych dni życia młode będą karmione głównie owadami, ale z czasem zastąpią je wyłącznie nasiona. Miną kolejne dwa tygodnie zanim podloty opuszczą gniazdo, a kilka miesięcy zanim upodobnią się do swoich rodziców – do tego czasu ich upierzenie będzie w większości brązowo szare z ciemniejszymi, nieregularnymi podłużnymi pasami. Para szczygłów ma szansę wyprowadzić od dwóch do nawet trzech lęgów rocznie, co jednak kompensuje krótką, średnią życia. Ustalono, że na wolności ta wynosi zaledwie 2 lata.

Ewolucyjna zagadka szczygła


Silny dymorfizm płciowy jest cechą bardzo charakterystyczną dla ptaków. Samce kojarzymy z jaskrawymi, imponującymi szatami i pięknym śpiewem mającym na celu zaimponowanie samicy, której aparycja wypada zwykle blado w porównaniu do jej partnera. Jak się jednak okazuje, nie jest to podział uniwersalny i zaprzecza mu chociażby sam szczygieł, a mono lub dichromasia między samcami a samicami zależy od wielu różnych czynników i ulega stałej ewolucji. Wśród jednobarwnych gatunków występują takie o intensywnych (jak na przykład szczygły) oraz bardziej matowych barwach – zaobserwowano, że jaskrawość koloru piór silnie zależy od trybu życia (migracyjnego lub nie), poli- lub monogamiczności oraz udziału samca w opiece nad pisklętami danych gatunków. I w ten sposób szczygieł, który jest gatunkiem umiarkowanie migrującym, co wywołuje na pojedynczych osobnikach dużą presję konkurencji o partnera, wykształcił jaskrawe barwy, prawie nieodróżnialne u samic i samców, za to różniące się atrakcyjnością w zależności od osobnika. Kolejnym czynnikiem wpływającym na zanik wyraźnych różnic między partnerami jest fakt, że oboje rodziców, w równym stopniu, sprawują opiekę nad potomstwem. Nie ma więc potrzeby, by jedno z nich (zwykle samica) miała lepszą zdolność maskowania na tle otoczenia, żeby nie przyciągać uwagi drapieżników. I chociaż zdarza się, że szczygły padają ofiarą puszczyków czy uszatek, są to raczej sporadyczne przypadki, a czujność obojga rodziców pozwala na szybkie wykrycie zagrożenia, a co za tym idzie, podniesienie odpowiednio wczesnego alarmu.
Szczygły wykazują zamiłowanie do nasion kolczastych chwastów, fot. shutterstock

Krótkie życie szczygła na wolności, czy długie w niewoli?


Kolorowe ubarwienie szczygła oraz przyjazny dla ucha śpiew ściągnął na niego niemałe kłopoty. Już w starożytności dziko żyjące osobniki były odławiane i trzymane w klatkach jako zwierzęta domowe, ciesząc oczy i uszy właścicieli, ale same wiodąc smutne życie w niewoli. Chociaż czas ich życia zdecydowanie się wydłużył (nawet do 18 lat), jego jakość była wyraźnie wątpliwa. Z czasem odkryto ich wysoką inteligencję i zaczęto uczyć je różnego rodzaju sztuczek. W Holandii były do tego stopnia znane ze sztuczki polegającej na pobieraniu wody wiaderkiem, że wzięła się od tego ich nazwa w języku holenderskim - putter (czasownik putten oznacza właśnie pobieranie wody).

Ich status, jako ptaków hodowlanych na przestrzeni lat utrzymał się, a eksperymentowanie z krzyżówkami genetycznymi i utrwalenie niektórych cech pozwoliło na otrzymanie całej gamy różnorodnych odmian barwnych. Doszło nawet do ich krzyżowania z całkiem blisko spokrewnionymi kanarkami. Powstałe hybrydy, tzw. „bastardy” zachowują ciekawe wzory ubarwienia, ale tracą zdolność charakterystycznego dla szczygłów śpiewu, na rzecz świergotu typowego kanarkom. Jak większość innych hybryd są także bezpłodne, więc krzyżówki te występują tylko w obrębie jednego pokolenia. Ciągnące się wiele lat rozmnażanie w niewoli tych ptaków, spowodowało powstanie trwałych różnic między nimi, a ich dzikim rodzeństwem. Szczególnie małe rozmiary klatek wpłynęły na zmiany w rozpiętości skrzydeł, która u osobników rozmnażanych w niewoli stała się znacznie mniejsza. Zaobserwowano także wyraźnie zwiększoną długość dzioba, która może być wynikiem mało zróżnicowanej diety, co ograniczyło jego ścieranie. Na szczęście wraz ze zwiększającą się świadomością o dobrostanie zwierząt na przestrzeni całej Europy wprowadzono zakaz odławiania dzikich szczygłów w celach hodowlanych, a możliwości hodowli są obecnie ograniczone do ptaków pochodzących z niewoli, o udokumentowanym pochodzeniu. Regulacje prawne pozwoliły utrzymać się europejskiej populacji szczygła na stabilnym poziomie, czym zasłużył sobie na miejsce w kategorii „najmniejszej troski” na liście IUCN. Niestety sprawa przedstawia się inaczej w północnej Afryce, gdzie dalej masowo chwyta się szczygła do hodowli w klatkach, a tendencja lokalnej populacji jest silnie spadkowa. W Polsce objęty jest ścisłą ochroną, co pozwala na jego swobodne rozmnażanie w naturalnym środowisku, a nam na obserwację tego ptaka i cieszenie uszu jego pięknym trelem.
Szczygieł to piękny ptak. Z pewnością wyprawy terenowe, podczas których można go obserwować są o wiele milsze, niż gdyby szczygłów brakło. Nie dość, że poruszają nas swoim wyglądem, to jeszcze dodatkowo potrafią wzbudzić pozytywne doznania głosowe. Obyśmy mogli dalej podziwiać je w tzw. terenie, bo swego czasu stały na pewnej, niezbyt przyjemnej krawędzi, z której czyhał na nie tylko upadek. Miejmy nadzieję, że zachowanie miedz oraz ostoi ze śródpolnymi „chwastami”, pozwoli nam obcować ze szczygłem jeszcze przez wiele, wiele lat.
Ekologia.pl (Kacper Kowalczyk, Urszula Ziniewicz)

Bibliografia

  1. Domínguez, Jesús & Vidal, María & Tapia, Luis. (2010). ; “Morphological changes in European goldfinches (Carduelis carduelis) released by bird trappers. ”; Animal welfare (South Mimms, England). 19. 385-389;
  2. BirdLife International. 2019. ; “Carduelis carduelis. ”; The IUCN Red List of Threatened Species 2019;
  3. Khelifa, R., Zebsa, R., Amari, H. et al., 2017; “Unravelling the drastic range retraction of an emblematic songbird of North Africa: potential threats to Afro-Palearctic migratory birds. ”; Sci Rep 7, 1092.;
  4. L. Kuczyński, P. Chylarecki, 2012; “Atlas Pospolitych Ptaków Lęgowych Polski”; ;
  5. O. E. Plath, 1922; “Notes on the Hybrids between the Canary and Two American Finches”; The American Naturalist, Vol. 56, No. 645, pp. 322-329;
  6. Peter O. Dunn, Jessica K. Armenta, Linda A. Whittingham, 2015; “Natural and sexual selection act on different axes of variation in avian plumage color”; Science Advances27 Mar 2015 : e1400155;
  7. “http://www.birdinfo.co.uk/sites/Mules_Hybrids/goldfinch_crosses.htm”; data dostępu: 2021-05-09
Ocena (5.0) Oceń: