Żmijowce kwiaty – sadzenie, uprawa i pielęgnacja żmijowców

Żmijowce należą do mniej znanych kwiatów ogrodowych, które cieszyły się sporym zainteresowaniem w przeszłości, głównie z uwagi na swoje praktyczne zastosowanie. Dziś wyniosłe kwiatostany są jednak cenioną ozdobą zagonów, doskonale wpisując się w naturalistyczne aranżacje. Podpowiadamy jak dbać o żmijowiec i które jego odmiany wybrać dla najbardziej spektakularnych efektów.



Kwiaty żmijowca zwyczajnego. Źródło: shutterstockKwiaty żmijowca zwyczajnego. Źródło: shutterstock
  1. Żmijowce - wymagania glebowe
  2. Sadzenie i uprawa żmijowców
  3. Podlewanie i nawożenie żmijowców
  4. Rozmnażanie żmijowców
  5. Ochrona żmijowców
  6. Żmijowce w ogrodzie i nie tylko...
  7. Najpiękniejsze gatunki żmijowców
Na świecie wyróżnia się ponad około 70 gatunków należących rodzaju botanicznego żmijowców (Echium), będącego częścią szerszej rodziny ogórecznikowatych. Nazwa nie jest oczywiście przypadkowa i nawiązuje bądź do kształtu nasion, które zdaniem antycznego lekarza greckiego Dioskurydesa przypominają łeb żmii (po grecku: „echis”), bądź też do faktu, że ekstrakt z rośliny stosowano dawniej do leczenia ukąszeń wężowych – trudno powiedzieć, która etymologia jest tą pierwotną.

Wiemy natomiast, że żmijowce rozpowszechnione są dziś na wszystkich kontynentach z wyjątkiem Antarktydy, choć oryginalnie wywodzą się najprawdopodobniej z Europy. Na Starym Kontynencie pojawiają się przy tym od Madeiry po Islandię, a w Polsce na obszarach nizinnych, wyżynach oraz przedgórzach powszechnie spotykany jest żmijowiec zwyczajny (Echium vulgaris), czyli gatunek typowy. Mowa o dwuletniej roślinie, która szczególnie upodobała sobie suche, ciepłe łąki, nieużytki, skarpy i kamieniska oraz okolice torów kolejowych. Długa, bo sięgająca nawet 1 m wysokości łodyga pokryta jest włoskami oraz brodawkami, które nadają jej „piegowatego” wyglądu. Liście są również wydłużone, lancetowate i jasnozielone, porośnięte szorstkimi włoskami. Dumą żmijowca jest jednak jego wyniosły kwiatostan, a ściślej mówiąc cała kaskada skrętkowych kwiatostanów pokrywających górną część łodygi i zmieniających barwę z purpurowej w kierunku niebieskiej. Dekoracyjności przydają im czerwone pręciki i znamiona słupków wystające z korony.

Żmijowiec zwyczajny kwitnie od czerwca do października, zaś po przekwitnięciu na łodygach pozostają jajowato-trójkątne rozłupnie, w których znajdują się ciemne rozłupki z nasionami. Warto przy tym wiedzieć, że żmijowce są roślinami trującymi, zawierającymi toksyczne alkaloidy, a żerują na nich jedynie larwy niektórych motyli i chrząszczy. Dzieci nie powinny się bawić żadnymi jej częściami, ponieważ konsumpcja stwarza zagrożenie dla zdrowia nerek, wątroby, serca oraz mózgu!

Żmijowce - wymagania glebowe

Wszystkie gatunki żmijowca nie znoszą tzw. „mokrych nóg”, czyli trwałego pozostawania w bardzo wilgotnym podłożu. Stąd ziemia pod uprawę powinna być przede wszystkim doskonale przepuszczalna lub przynajmniej wyposażona w warstwę drenażu. Idealna gleba powinna być piaszczysta, żwirowata lub iłowata i raczej uboższa w składniki odżywcze. Przy braku optymalnych warunków można do zagonu przysypać nieco perlitu. Odczyn podłoża nie odgrywa przy tym znaczącej roli.

Ponadto żmijowcom należy zapewnić odpowiednią ilość światła – idealnie 6 do 8 godzin pełnego słońca każdego dnia.

Sadzenie i uprawa żmijowców

Zasadniczo żmijowce uprawia się na zagonach, choć możliwe jest również sadzenie w donicach, pod warunkiem, że wybierzemy stosunkowo duże pojemniki. Doniczkowa uprawa udaje się najlepiej, gdy zamiast klasycznego substratu wybierzemy podłoże do kaktusów.  Jeśli zastosujemy odpowiednią glebę (patrz wyżej), stanowiska pod uprawę nie trzeba już w żaden sposób przygotowywać. Sadzonkę lub nasiona umieszcza się po prostu na pożądanym miejscu, pamiętając, aby zachować stosowne odstępy – od 50 cm w przypadku mniejszych gatunków po nawet metr w przypadku tych największych!

Wysokie gatunki żmijowców, mimo że posiadają dość sztywne i wytrzymałe łodygi, mogą wymagać podpórek na obszarach porywistego wiatru. Poza tym jednak, żadna specjalna pielęgnacja nie jest wymagana – żmijowce są roślinami bardzo odpornymi i zdecydowanie samodzielnymi! Kwestia odcinania przekwitłych kwiatostanów zależy od naszych wizji ogrodu – jeśli nie przeszkadza nam samowysiew, można je pozostawić dłużej na pędach.
Żmijowiec sosnowaty przyciąga pszczoły. Źródło: shutterstock

Podlewanie i nawożenie żmijowców

Z uwagi na szczególne upodobanie do niższych poziomów wilgotności żmijowce podlewamy wyłącznie w przypadku, gdy podłoże faktycznie jest suche. Raczej niż planować regularne nawadnianie, rośliny te trzeba po prostu kontrolować i podlewać według potrzeb – może się zdarzyć, że nie będzie to potrzebne przez długie tygodnie! Jeszcze mniej zachodu jest z nawożeniem, które jest niepotrzebne, a wręcz niewskazane – żmijowcom lepiej darzy się na ubogim podłożu.

Rozmnażanie żmijowców

Żmijowce rozmnaża się poprzez wysiew nasion na wiosnę lub sadzonki. Nasiona pozyskane z ubiegłorocznych kwiatów wysiewa się na tace z bardzo luźnym substratem (idealnie perlitem) i lekko przykrywa cienką warstwą podłoża, a następnie jeszcze wilgotną tkaniną – przetrzymywane w cieple powinny wykiełkować przed upływem 4 tygodni, choć starszym nasionom może to zająć i dwa miesiące!
Pierwszego roku po zasadzeniu z nasionka rozwija się wyłącznie szaro-zielona lub zielona rozeta liści, która pozostaje przez cały sezon blisko powierzchni ziemi. Dopiero w drugim roku roślina produkuje grubą łodygę zakończoną kłosem kolorowych kwiatów. Latem można też pobierać zielone sadzonki z tzw. piętką, czyli kawałkiem dwuletniego pędu. Po zamoczeniu w ukorzeniaczu umieszczamy je w doniczce i przetrzymujemy w warunkach domowych lub szklarniowych. Niestety, w tym przypadku szansa na sukces nie jest porażająca.
Tabela przedstawiająca korzyści z uprawy żmijowca; opracowanie własne

Ochrona żmijowców

Na większym obszarze naszego kraju temperatury zimowe osiągają tak niskie minima, że żmijowcom przyzwyczajonym do ciepła może być trudno przetrwać – pod tym względem rodzimy E. vulgaris jest na pewno racjonalniejszym wyborem. I tak jednak rośliny należy bądź solidnie okrywać na zimę za pomocą grubej agrowłókniny lub świerkowych gałęzi, bądź też wykopywać i przenosić w donicach do szklarni.

Jeśli chodzi o szkodniki, w pierwszym roku życia rośliny ślimaki potrafią na tyle skutecznie nadwątlić rozetę liści, że nie doczekamy się wcale kwiatu. Aktywna ochrona przed żarłocznymi bezkręgowcami jest więc wysoce wskazana. Ponadto na żmijowcach pojawiają się białe mączliki lub czerwone przędziorki – oba te uporczywe gatunki należy zwalczać stosownym opryskiem.

Uwaga:
Żmijowiec zwyczajny zawsze obumiera po drugim roku – nie trzeba go więc wówczas ochraniać na zimę. Inne gatunki mogą mieć jednak charakter wieloletni i wymagają przykrycia. Chronimy również zawsze młode, jednoroczne rozety.
Żmijowiec wspaniały na zagonie. Źródło: shutterstock

Żmijowce w ogrodzie i nie tylko...

Jak już wspomniano we wstępie, żmijowiec służył tradycyjnym społeczeństwom jako antidotum na ukąszenia żmii oraz roślina lecznicza w szerszym kontekście. Nawet współcześnie ziele żmijowca (Herba echii) polecane jest przy pobudzeniu nerwowym i męczącym kaszlu, pod warunkiem bardzo ostrożnego dawkowania. Potwierdza to znaną od wieków regułę, że trujące substancje obecne w tkankach zielonych mogą być w odpowiednich dawkach korzystne, zwalczając patogeny lub mobilizując układ immunologiczny. W większych dawkach Echium był z kolei popularną trutką na szczury!

Ponadto z nasion żmijowca wytłaczało się dawniej olej szczególnie bogaty w kwasy tłuszczowe omega 6. Do dnia dzisiejszego natomiast obfite kwiaty skutecznie wabią pszczoły i są podstawą do produkcji jasnożółtego, aromatycznego miodu, całkowicie pozbawionego niebezpiecznych alkaloidów.

W ogrodach żmijowiec jest oczywiście przede wszystkim ozdobą zagonów i to nie byle jaką. Doskonale wypełnia środkowe i tylne części rabat, łatwo współżyjąc z innymi roślinami. Najczęściej proponuje się go nasadzeń wielogatunkowych, a doskonałymi kompanami są przede wszystkim wyższe odmiany lawendy, róże, szałwia ozdobna, kocimiętka, a także dekoracyjne odmiany traw typu miskant chiński.

Żmijowce wykorzystuje się często do obsadzania tarasu czy ogrodowego patio, gdzie chcemy otaczać się pięknym, stosunkowo wysokim i intensywnym kwieciem o długim okresie kwitnienia.

Najpiękniejsze gatunki żmijowców

Oprócz żmijowca zwyczajnego w sklepach ogrodniczych znajdziemy również inne gatunki o wyjątkowych walorach estetycznych. Na szczególną uwagę zasługuje tutaj pochodzący z Madeiry żmijowiec wspaniały (E. candicans), który tworzy duże, rozgałęzione krzewy dorastające nawet do 2 metrów wysokości. Piękne niebieskie kwiatostany sięgają nawet 60 cm i zachwycają swą intensywnością. Poza tym spektakularny efekt na zagonie daje żmijowiec rubinowy (E. wildpretii) o srebrzystych liściach i ciemnoczerwonych kwiatach wyjątkowej długości. Do minimalistycznych ogrodów doskonale zaś nadaje się żmijowiec sosnowaty (Echium pininana) w śnieżnobiałej odmianie „Snow Tower”. I na tym bynajmniej nie koniec – miłośnicy przy odrobinie cierpliwości mogą zafundować sobie całą gamę widowiskowych ukwieconych „wież” w różnych odcieniach między żywym niebieskim i fioletem a różem oraz czerwienią!
Ekologia.pl (Agata Pavlinec)

Bibliografia

  1. Nature Collective; “Pride of Madeira”; data dostępu: 2021-10-04
  2. Plant Care Today; “Echium Plant Species Growing And Care”; data dostępu: 2021-10-04
  3. RHS ; “How to grow Echium”; data dostępu: 2021-10-04
  4. BBC Gardeners’ World; “How to grow Echiums”; data dostępu: 2021-10-04
  5. Linda Heywood; “Echium spp., & cvs. from the Macaronesian Islands”; data dostępu: 2021-10-04
  6. Audrey Stallsmith; “How to Propagate Echium”; data dostępu: 2021-10-04
  7. Cindy McNat; “Echiums are both drought tolerant and colorful”; data dostępu: 2021-10-04
Ocena (3.0) Oceń: