Definicja pojęcia:

obieg węgla

Obieg węgla - krążenie węgla jako pierwiastka chemicznego i jego związków pomiędzy żywymi organizmami a ich nieożywionym środowiskiem. Cykl ten zwany jest cyklem biogeochemicznym węgla.
  1. Przepływ węgla między atmosferą, a hydrosferą
  2. Wypadanie pierwiastków z obiegu

Cykle biogeochemiczne można podzielić na:

W każdym cyklu biogeochemicznym można wyróżnić dwie części zasobów danego pierwiastka:
  • pulę zasobów – czyli podstawową część całkowitej ilości pierwiastka znajdującą się w formie nieorganicznej poza ciałami organizmów żywych; w tej puli zachodzą przemiany o charakterze abiotycznym;
  • pulę wymienną – czyli część pierwiastka zawartą w ciałach organizmach żywych i ich bezpośrednim otoczeniu; w tej puli zachodzą bardzo szybkie zmiany o charakterze biotycznym.
Zwiększona emisja dwutlenku węgla do atmosfery jest spowodowana m.in. działalnością człowieka. Fot. pixabay.com
Równowaga pomiędzy pulą zasobów, a pulą wymienną w przypadku węgla wynika z zachodzenia dwóch przeciwstawnych procesów:

Równowaga w chwili obecnej jest przesunięta w stronę zwiększania zawartości dwutlenku węgla (CO₂) w atmosferze. Przyczyniają się do tego zarówno zjawiska naturalne oraz działalność człowieka. Zwiększona emisja dwutlenku węgla (CO₂), a także innych gazów, jak metan (CH₄), przyczyniają się do nasilania się efektu cieplarnianego, który przyczynia się do wzrostu średniej temperatury Ziemi.
 
Węgiel (C) jest podstawowym składnikiem związków organicznychbiałek, kwasów nukleinowych, tłuszczów i węglowodanów. W atmosferze występuje w stanie gazowym jako dwutlenek węgla (CO₂), w hydrosferze (wody morskie i śródlądowe) występuje w postaci rozpuszczonego dwutlenku węgla oraz jonów węglanowych (CO₃²¯) i wodorowęglanowych (HCO₃¯). Ogromne ilości tego pierwiastka obecne są w litosferze w skałach wapiennych. Węgiel zawarty jest także w paliwach kopalnych, w węglu kamiennym i brunatnym, gazie ziemnym i ropie naftowej.
Obieg węgla w przyrodzie. By User Kevin Saff on en.wikipedia [Public domain or Public domain], via Wikimedia Commons
Węgiel krąży nieustannie pomiędzy organizmami żywymi i ich nieożywionym (abiotycznym) środowiskiem. Rośliny, a także glony i sinice, w procesie fotosyntezy pobierają z atmosfery lub hydrosfery węgiel w postaci dwutlenku węgla (CO₂) i wbudowują go w związki organiczne, jak glukoza (C₆H₁₂O₆).

Związki organiczne zużywane są na własne potrzeby życiowe organizmów fotosyntetyzujących (producentów), z części korzystają organizmy roślinożerne (konsumenci pierwszego rzędu) oraz drapieżniki (konsumenci drugiego i trzeciego rzędu).

Węgiel w postaci CO₂ powraca do atmosfery w procesie oddychania producentów i konsumentów oraz poprzez procesy rozkładu martwej materii organicznej przez drobnoustroje (reducentów) w obecności tlenu i jako metan (CH₄) w warunkach beztlenowych.

Naturalnymi źródłami dwutlenku węgla są procesy spalania materii organicznej, np. pożary lasów, czy erupcje wulkaniczne. Do emisji tego gazu do atmosfery przyczynia się także działalność człowieka:
  • spalanie paliw kopalnych (węgla kamiennego i brunatnego, ropy naftowej, gazu ziemnego i torfu);
  • przemysł;
  • środki transportu i emitowane przez nie spaliny;
  • nadmierne wycinanie lasów (absorbujących duże ilości tego gazu).
Naturalnymi źródłami dwutlenku węgla (CO₂) są m.in. erupcje wulkaniczne. Fot. pixabay.com

Przepływ węgla między atmosferą, a hydrosferą

Intensywny przepływ węgla zachodzi w analogiczny sposób pomiędzy atmosferą i hydrosferą, poprzez aktywność życiową organizmów wodnych i procesy rozkładu ich szczątków, parowanie C0₂ z powierzchni wody i absorbowanie tego gazu z atmosfery dzięki jego dobrej rozpuszczalności w wodzie, zwłaszcza mórz i oceanów. Proces absorpcji CO₂ najintensywniej przebiega w wodach zimnych, gdzie jego rozpuszczalność wzrasta, dodatkowo zimne prądy oceaniczne transportują duże ilości węgla do głębszych warstw.

Wypadanie pierwiastków z obiegu

Niekiedy zdarza się, że pierwiastek zostaje czasowo wycofany z obiegu w swym cyklu biogeochemicznym. Może to odbywać się na wskutek formowania się złóż węgla kamiennego i brunatnego ze szczątków roślinnych obumarłych bez dostępu powietrza oraz ropy naftowej i gazu ziemnego ze szczątków okrzemek i innych morskich organizmów planktonowych. Spalanie paliw kopalnych powoduje uwalnianie zmagazynowanego w szczątkach organicznych węgla, który powraca do atmosfery w postaci dwutlenku węgla.

Proces wypadania pierwiastków z obiegu trwa w dalszym ciągu wskutek obumierania i opadania (sedymentacji) szczątków organizmów planktonowych na dno mórz i oceanów. Pancerzyki tych zwierząt tworzą coraz grubsze warstwy osadów dennych, które wymieszane z innymi cząstkami (np. glinokrzemianów) tworzą wapienne skały osadowe. Skały te mogą kiedyś trafić z dna oceanu na powierzchnię lądu w wyniku aktywności skorupy ziemskiej. W wyniku procesów wietrzenia i erozji tych skał może dojść do utlenienia i uwolnienia związanego w nich węgla do atmosfery, który jako dwutlenek węgla może z powrotem włączyć się do swego cyklu biogeochemicznego.
Węgiel kamienny – skała osadowa, powstała ze szczątków roślinnych obumarłych bez dostępu tlenu. Fot. pixabay.com

Bibliografia

  1. Aulay Mackenzie, Andy S. Ball, Sonia R. Virdee, ; “Ekologia. Krótkie wykłady”; Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2015;
  2. Grażyna Łabno; “Ekologia. Słownik encyklopedyczny”; Wydawnictwo Europa, Warszawa 2006;
  3. Zdzisława Otałęga (red. nacz.); “Encyklopedia biologiczna T. II”; Agencja Publicystyczno-Wydawnicza Opres, Kraków 1998;
  4. David Archer; “The Global Carbon Cycle”; Princeton University Press, 2010;
Legenda. Pokaż objaśnienia oznaczeń i skrótów
Szukaj
Oceń stronę
Ocena: 4.7
Wybór wg alfabetu:
a b c ć d e f g h i j k l ł m n o q p r s ś t u v w x y z ż ź
Pasaż zakupowy