Gryzonie - atlas zwierząt - Ekologia.pl
Szukaj zwierzęcia
A B C D E F G H I J K L Ł M N O P Q R S Ś T U V W X Y Z Ź Ż
Afrowiórka pręgowana, fot. shutterstock
Afrowiórka pręgowana
Xerus erythropus
Badylarka, Micromys minutus, Harvest Mouse
Badylarka
Micromys minutus
Bamboszczur leśny
Kadarsanomys sodyi
Bóbr europejski,Bóbr europejski,Castor fiber,European beaver
Bóbr europejski
Castor fiber
Bóbr kanadyjski,Castor canadensis,North American Beaver
Bóbr kanadyjski
Castor canadensis
Bobromysz bezucha
Crossomys moncktoni
Brodzik afrykański
Colomys goslingi
Chomik dżungarski,Phodopus sungorus,Djungarian hamster
Chomik dżungarski
Phodopus sungorus
Chomik europejski,Cricetus cricetus,European Hamster
Chomik europejski
Cricetus critetus
Chomik syryjski, By Peter Maas (English: Own workNederlands: Eigen werk) [CC BY-SA 2.5], via Wikimedia Commons
Chomik syryjski
Mesocricetus auratus
By Uploaded by Jedimentat44 on flickr. [CC BY 2.0], via Wikimedia Commons
Golec piaskowy
Heterocephalus glaber
Jeżozwierz afrykański
Jeżozwierz afrykański
Hystrix cristata

Gryzonie (Rodentia) – najliczniejszy rząd ssaków (Mammalia) obejmujący ponad 2,2 tys. gatunków występujących na całej kuli ziemskiej.

Występowanie i środowisko życia
Gryzonie stanowią najliczniejszą i najbardziej rozpowszechnioną grupę ssaków. Występują na wszystkich kontynentach, z wyjątkiem Antarktydy; zasiedlają większość wysp oceanicznych. Zamieszkują różnorodne środowiskatundrę, obszary leśne, sawanny, stepy, półpustynie i pustynie. Niektóre gatunki przystosowały się do życia w siedliskach antropogenicznych.

Wyróżnia się gatunki nadrzewne (ursonowate, wiewiórkowate), naziemne (myszokształtne), podziemne (gofferowate, kretoszczury) oraz ziemno-wodne (bobrowate, nutria, piżmak, kapibara, bobromysz bezucha).

Historia ewolucyjna i podział systematyczny
Gryzonie kopalne znane są od paleocenu z superkontynentu Laurazji obejmującego obszary współczesnej Ameryki Północnej, Europy i Azji. Gryzonie zróżnicowały się na współcześnie żyjące podrzędy i rozprzestrzeniły się na wszystkie kontynenty w eocenie.

Gryzonie stanowią ok. 40% wszystkich ssaków. Obejmują ponad 2,2 tys. gatunków zgrupowanych w 481 rodzajach i 33 rodzinach. Wyróżnia się 5 podrzędów gryzoni:

  • Anomaluromorpha – wiewiórolotkowe;
  • Castorimorpha – bobrokształtne;
  • Hystricomorpha – jeżozwierzowce;
  • Myomorpha – myszokształtne;
  • Sciuromorpha – wiewiórkokształtne.

Na obszarze Polski stwierdzono występowanie 31 gatunków.

Budowa ciała
Większość gryzoni cechuje się niewielkimi rozmiarami ciała. Najmniejszym gatunkiem jest trąbkouszek beludżystański (Salpingotulus michaelis) o długości ciała ok. 3,6 -4,7 cm, długości ogona ok. 8 cm i wadze 3,75 g. Największym gatunkiem jest kapibara wielka (Hydrochoerus hydrochaeris) osiągająca długość do 130 cm i wagę do 65 kg.  

Gryzonie wykazują szereg cech budowy w zależności od trybu życia:

Gryzonie są w większości zwierzętami stopochodnymi. Kończyny przednie są przeważnie czteropalczaste; kończyny tylne – pięciopalczaste. Palce opatrzone są pazurami o różnych kształtach i wielkości. Na stopach wielu gryzoni znajdują się opuszki (modzele) – cecha taksonomiczna.

Jeżozwierze, jeżatki oraz ursony posiadają ciało pokryte kolcami, powstałymi z przekształconych włosów.

Cechą charakterystyczną wszystkich gryzoni jest obecność jednej pary stale rosnących siekaczy w szczęce górnej i żuchwie, oddzielonych przerwą (diastemą) od zębów policzkowych (zębów przedtrzonowych i trzonowych). W uzębieniu gryzoni brak jest pozostałych siekaczy oraz kłów; często liczba zębów przedtrzonowych jest zredukowana lub w ogóle nie występują. Gryzonie cechują się silnie rozwiniętymi łukami jarzmowymi oraz obecnością silnych mięśni – żwaczy.

U niektórych gryzoni występują zewnętrzne lub wewnętrzne torby policzkowe służące do przenoszenia pokarmu. Żołądek może mieć kształt prostego worka lub jest podzielony na kilka komór (np. u lemingów). Jelito ślepe jest przeważnie duże; u popielicowatych nie występuje.

Tryb życia
Gryzonie przeważnie prowadzą nocny tryb życia, wiewiórkowate są aktywne w ciągu dnia. Większość gryzoni kopie nory; niektóre gatunki wykorzystują korytarze wybudowane przez inne zwierzęta. Gryzonie zakładają także gniazda nad ziemią – w spróchniałych pniach, szczelinach skalnych, koronach drzew lub zawieszają je na źdźbłach trawy.

Gryzonie mogą prowadzić samotniczy tryb życia (popielice, goffery) lub żyją w grupach rodzinnych (bobry). Niektóre gatunki tworzą kolonie (susły, nieświszczuki, świstaki, kretoszczury). Najbardziej rozwinięte kolonie z systemem kastowym występują u golca piaskowego (Heterocephalus glaber); składają się one z jednej samicy (królowej), kilku dominujących samców oraz bezpłodnych osobników obu płci.

Niektóre gatunki gryzoni żyjących w strefach umiarkowanych i chłodnych zapadają w sen zimowy (np. popielicowate), gatunki pustynne zapadają w sen letni podczas okresu wysokich temperatur (np. skoczkowate).

Pożywienie
Większość gryzoni jest roślinożernanasionami, liśćmi, kwiatami i korzeniamiwszystkożerne lub owadożerne. Wiele gatunków gryzoni gromadzi zapasy pożywienia na zimę.

Rozmnażanie i rozwój
Gryzonie rozmnażają się bardzo intensywnie – samice szybko osiągają dojrzałość płciową; ciąża jest bardzo krótka; występuje kilka miotów rocznie; mioty przeważnie są bardzo liczne. W zależności od gatunku młode gryzoni są gniazdownikami – rodzą się ślepe, nieowłosione i niedorozwinięte (myszowate) lub zagniazdownikami – rodzą się z otwartymi oczami; są owłosione i dobrze rozwinięte (jeżozwierze).

U wielu gatunków występuje dymorfizm płciowypotomstwem (myszak kalifornijski) oraz poligamiczne, w których celem samca jest zapłodnienie jak największej liczby samic; a opieka nad potomstwem należy do samicy (świstaki).

Długość życia gryzoni w warunkach naturalnych wynosi przeważnie ok. 1,5 roku; większe gatunki mogą żyć do kilkunastu lat.

Bibliografia
1.    Encyklopedia biologiczna T. 4, Zdzisława Otałęga (red. nacz.), Agencja Publicystyczno-Wydawnicza Opres, Kraków 1998.
2.    Ssaki świata, Jiři Gaisler, Jan Zejda, Wydawnictwo Muza, Warszawa, 1997.
3.    Ssaki, Włodzimierz Serafiński, Ewa Wielgus-Serafińska, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1988.