Gorzknik kanadyjski – właściwości lecznicze, działanie i zastosowanie gorzknika kanadyjskiego

Gorzknik kanadyjski, Hydrastis canadensis, to bylina z rodziny jasnotowatych, pochodząca z Ameryki Północnej. Jej leczniczymi właściwościami zafascynowani byli już Indianie, którzy używali kłącza gorzknika kanadyjskiego do leczenia wielu przypadłości, a także mieszali je z niedźwiedzim sadłem, aby ochronić się przed ukąszeniami owadów. Niestety, w XVIII w. o gorzkniku kanadyjskim dowiedział się świat i dziś roślina znajduje się na liście gatunków zagrożonych wyginięciem.

Źródła historyczne podają, że już w 1910 roku gorzknik zaczął zanikać z amerykańskich lasów wskutek masowych zbiorów na cele lecznicze. Objęto go więc ochroną, ale mimo to szacuje się, że z terytorium wschodniego USA i południowo-wschodniej Kanady znika rocznie około 60 milionów roślin! Od lat 90-tych ubiegłego stulecia zakłada się więc kontrolowane plantacje gorzknika kanadyjskiego, ale proces ten jest powolny i niewystarczający w stosunku do zapotrzebowania. Istnieją nawet plany rozprzestrzenienia uprawy w innych regionach świata, zwłaszcza na pokrewnej klimatycznie Nowej Zelandii.

Botaniczna charakterystyka gorzknika kanadyjskiego

Gorzknik kanadyjski jest dosłownie rośliną jedyną w swoim rodzaju. Botanika nie zna bowiem gatunków pokrewnych, więc do rodzaju Hydrastis zakwalifikowano tylko jeden gatunek. Na swój sposób jest to też bylina niepozorna – rośnie głęboko w lesie, pod koronami wysokich drzew i nie przekracza wysokością 30 cm. Na łodydze znajdują się zaledwie 2-3 zielone, ząbkowane liście, na szczycie których pojawia się pojedynczy biały kwiat. Ten z końcem lata przekształca się w czerwony owoc, do złudzenia przypominający malinę.

Gorzknik kanadyjski w stanie naturalnym występuje w charakterystycznych poletkach, tworzonych przez rośliny połączone ze sobą podziemnym kłączem. To ono właśnie jest najcenniejszym surowcem, wykorzystywanym do celów leczniczych. Zaskakująco grube, ma siarkowo-żółtą barwę i pozwala roślinom rozmnażać się bezpłciowo. Z punktu widzenia medycyny najwyższe stężenie czynnych substancji w kłączu występuje latem.

Skład chemiczny kłącza gorzknika kanadyjskiego

Gorzknik kanadyjski zbierany jest dla swojego kłącza i korzeni, które wysuszone i rozdrobnione są cennym surowcem zielarskim, popularnym już nawet w Azji. Najważniejszymi związkami chemicznymi w kłączu są hydrastyna i berberyna – dwa alkaloidy roślinne, które wykazują silne działanie przeciwbakteryjne, przeciwzapalne, obniżające ciśnienie krwi, poziom glukozy oraz poziom cholesterolu we krwi, a przede wszystkim wykazujące zdolność zwalczania procesów nowotworowych.

Poza tym w kłączu gorzknika kanadyjskiego wykryto w mniejszym stężeniu także inne alkaloidy o działaniu odkażającym i przeciwzapalnym, a także kwasy tłuszczowe, żywicę, kwasy polifenolowe, kwas chlorogenowy, będący silnym naturalnym przeciwutleniaczem oraz fitosteryny o działaniu zmniejszającym wchłanianie cholesterolu w jelicie grubym.

Gorzknik kanadyjski na infekcje

Popularne zastosowanie gorzknika kanadyjskiego może być porównane do naturalnego antybiotyku o szerokim spektrum. Wspomniana wyżej berberyna, obecna w suszonym kłączu, w warunkach laboratoryjnych wykazuje działanie zwalczające nie tylko uporczywe bakterie, takie jak pałeczka okrężnicy (E. coli) czy chlamydie, ale także wielu grzybów chorobotwórczych.

W związku z tym w ziołolecznictwie poleca się preparaty z gorzknika kanadyjskiego zwłaszcza przy:

• przeziębieniach i infekcjach górnych dróg oddechowych przebiegających z kaszlem i katarem, łącznie z zapaleniem płuc i kokluszem;
• grypie
• zapaleniach układu moczowego, w tym pęcherza i cewki moczowej (berberyna uniemożliwia bakteriom przyczepianie się do ścian dróg moczowych);
• infekcjach wenerycznych pochodzenia bakteryjnego i grzybicznego;
• infekcjach żołądkowych przebiegających z biegunką i bólem brzucha
• stanach zapalnych oczu, w tym zapaleniu spojówek różnego pochodzenia;
• stanach zapalnych jamy ustnej i dziąseł, w tym aftach.

Inne potencjalne zastosowania gorzknika kanadyjskiego

Gdyby musieć spisywać wszystkie tradycyjne wskazania dla terapii gorzknikiem kanadyjskim, łatwiej byłoby wymienić dolegliwości, na które północnoamerykańskie zioło nie ma zastosowania. Tym niemniej, wśród problemów zasługujących na wzmiankę ze względu na uzasadnioną naukowo racjonalność znajdują się również:

• problemy gastryczne, zwłaszcza zaparcia nawykowe, kolki jelitowe, wrzody żołądkowe i wzdęcia
• hemoroidy
• arytmia serca
• krwawienia wewnętrzne oraz poporodowe;
• problemy z wątrobą
• problemy skórne: wysypki, egzemy, zmiany trądzikowe
• zespół chronicznego zmęczenia;
• dzwonienie w uszach oraz postępującą głuchotę.

Gorzknik kanadyjski kontra rak

Na uwagę zasługują również bardzo obiecujące wyniki badań naukowych odnośnie wpływu gorzknika kanadyjskiego na postęp procesów nowotworowych. Otóż berberyna w warunkach laboratoryjnych jest w stanie powstrzymać niekontrolowany podział komórek oraz zainicjować z powrotem naturalne zjawisko apoptozy, czyli programowanej śmierci komórki, którego zawieszenie prowadzi do rozwoju raka. Istnieją nawet testy sugerujące, że berberyna potrafi zahamować rozwój guzów nowotworowych piersi i wykazuje większą efektywność w zwalczaniu komórek raka mózgu niż tradycyjnie stosowane chemioterapeutyki.

Niestety, entuzjazm wzbudzony przez powyższe doniesienia powinien ostudzić fakt, że zdaniem naukowców spożywanie gorzknika kanadyjskiego w formie suplementu diety nie zapewnia istotnie wysokiego poziomu berberyny.

Wciąż podkreśla się również fakt, że dotąd brakuje przekonywujących i potwierdzonych w badaniach klinicznych dowodów na efektywność kłącza gorzknika kanadyjskiego, a dzisiejsze zastosowanie ziele ma podstawy raczej tradycyjne i nieformalne.

Przeciwskazania i środki ostrożności przy stosowaniu gorzknika kanadyjskiego

Gorzknik kanadyjski nie powinien być pod żadnym pozorem spożywany przez kobiety w ciąży, matki karmiące oraz dzieci do lat 3 – zarówno ze względu na brak kompleksowych badań klinicznych, jak i potencjalną toksyczność alkaloidów. Istnieją studia wskazujące, że wysokie dawki berberyny mogą u ludzi wywoływać blokadę receptorów mięśni gładkich, obniżenie częstoskurczu serca oraz utrudnienia w przenikaniu jonów przez ściany jelit. I choć nie ma oficjalnych zaleceń mówiących o bezpiecznych dawkach gorzknika kanadyjskiego, przesada zdecydowanie nie jest wskazana.

Gorzknik kanadyjski może również wchodzić w interakcje z różnymi lekami, m.in. warfaryną, cyklosporyną, inhibitorami proteazy czy glikozydami. Osoby przyjmujące długoterminowo leki na receptę powinny więc ewentualną suplementację skonsultować z lekarzem.

Czy warto sięgnąć po gorzknik kanadyjski?

W USA gorzknik kanadyjski w połączeniu z echinaceą plasuje się na liście pięciu najlepiej sprzedawalnych preparatów ziołowych. Preparat dostępny jest w formie kapsułek, tabletek, ekstraktu na bazie etanolu oraz suszonego ziela do sporządzania naparów. Na forach internetowych dominują pozytywne opinie odnoszące się przede wszystkim do zwalczania powszechnych dolegliwości okresu jesienno-zimowego: zapalenia zatok, zapalenia oskrzeli czy grypy, a także infekcji układu moczowego.

Wziąwszy pod uwagę fakt, że gorzknik kanadyjski ma być przede wszystkim alternatywą dla powszechnie nadużywanej antybiotykoterapii, trudno nie zarekomendować tego potencjalnie bezpiecznego, naturalnego środka. W Polsce preparaty z gorzknika kupić można zarówno w sklepach zielarskich, jak i w aptekach jako suplementy wspomagające system odpornościowy. Dla osób często borykających się z infekcjami jest to propozycja na polepszenie stanu zdrowia bez niepotrzebnego ryzyka!